Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami ustrój wspólności ustawowej. Od tego tez momentu obowiązuje generalna zasada, iż wszystkie rzeczy nabyte w małżeństwie przez choćby jednego z małżonków należą do majątku wspólnego. Wyjątki od tej zasady przewiduje art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
W sytuacji istnienia wspólnoty majątkowej często zdarza się, iż na rzecz stanowiącą majątek wspólny czynione są nakłady z majątków osobistych małżonków. Po ustaniu wspólności majątkowej dochodzi zazwyczaj do podziału majątku wspólnego i powstaje problem – jak rozliczyć przy podziale majątku wskazane nakłady czynione trakcie wspólnoty majątkowej.
W szczególności powstaje pytania czy takie nakłady można waloryzować, a jeśli tak to w jakim stopniu, w jakim zakresie i jakimi metodami. Wskazać należy, iż nakłady na majątek wspólny to takie poniesione koszty które utrzymują ten majątek wspólny w stanie nie pogorszonym, a wręcz powodują jego ulepszenie. Zgodnie z art. 45 §1 zd. 3 Kodeksu rodzinnego nie można żądać zwrotu nakładów na majątek wspólny, gdy poniesione nakłady służyły zaspokojeniu rodziny, chyba że powodowały wzrost wartości tego majątku. Jest to warunek podstawowy w sytuacji, gdy nakłady czynione przez małżonka z majątku osobistego były przeznaczone na takie składniki majątkowe, które powszechnie służą zaspokajaniu potrzeb całej rodziny – budowa domu, remont mieszkania, zakup samochodu osobowego. W takich przypadkach zwrot nakładów na majątek wspólny na rzecz małżonka, który czynił je z majątku odrębnego uzależniony jest tym, aby po wskazanych nakładach rzecz stanowiła wartość większą niżeli przed ich dokonaniem. Jeśli były to nakłady które nie zwiększyły tej wartości, a rzecz należy do takich które zaspokajały potrzeby rodziny – żądanie zwrotu zostanie przez sąd oddalone.
Jeśli ustalone nakłady na majątek wspólny podlegają zwrotowi powstaje pytanie czy wskutek upływu czasu nakłady te należy odliczyć w ich ówczesnej wartości czy jako proporcjonalny stosunek ówczesnej wartości majątku wspólnego.
Należy zająć stanowisko, iż nakłady te powinny być odliczone według stanu z chwili ich dokonania, a według cen z chwili orzekania o podziale majątku. Taki wniosek płynie z treści art. 316 §1 kodeksu postępowania cywilnego. Tym samym należy ustalić na czym konkretnie polegały ulepszenia majątku wspólnego (w formie nakładów) i zbadać jaka jest aktualna wartość takich nakładów.
Odmienne reguły stosuje się w sytuacji, gdy nakłady z majątku wspólnego zostały poczynione na majątek odrębny w sytuacji, gdy małżonkowie wybudowali dom na działce stanowiącej majątek wyłącznie jednego z nich. Zgodnie z Uchwałą Sądu Najwyższego - Izba Cywilna i Administracyjna z dnia 16 grudnia 1980 r., III CZP 46/80, LexPolonica nr 303623, OSNCP 1981/11 poz. 206, OSNPG 1982/6 poz. 20 str. 25:
„W sytuacji, gdy małżonkowie w czasie trwania wspólności ustawowej wspólnie zbudowali dom na gruncie wchodzącym w skład majątku odrębnego jednego z nich, wartość nakładów określa się w ten sposób, że najpierw ustala się ułamkowy udział nakładów małżonków w wartości domu według cen rynkowych z czasu jego budowy, a następnie oblicza się ten sam ułamkowy udział w wartości domu według cen rynkowych z chwili podziału majątku wspólnego.”

Marek Strzelecki