Na mocy przepisu art. 45 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Można żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczyniło się ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny (czyli wydatki dokonane na wspólną nieruchomość z Pana majątku). Nie można natomiast żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły wartość majątku w chwili ustania wspólności.
W doktrynie przyjmuje się, że nakłady poczynione na rzecz są to koszty poniesione w związku z zachowaniem, używaniem lub ulepszeniem tej rzeczy, natomiast wydatki poniesione na rzecz są to koszty związane z jej nabyciem. Wydatki i nakłady poczynione na określony majątek oznaczają wydatki i nakłady poczynione na poszczególne składniki tego majątku, np. na wchodzące w jego skład rzeczy. Poczynienie wydatków i nakładów z określonego majątku - to uszczuplenie jego masy o środki przeznaczone na cele nie związane z tym majątkiem.
Rozgraniczenie między wydatkami a nakładami nie jest ostre. Dla stosowania art. 45 nie ma to jednak większego praktycznego znaczenia, ponieważ przepis ten jednakowo traktuje wydatki i nakłady.
Zgodnie z przepisem art. 567 Kodeksu postępowania cywilnego w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd rozstrzyga także o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o tym, jakie wydatki, nakłady i inne świadczenia z majątku wspólnego na rzecz majątku osobistego lub odwrotnie podlegają zwrotowi.
Przedmiotem podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej są wyłącznie aktywa. Skład i wartość majątku ustala sąd z urzędu – art. 684 w zw. z art. 567 § 3 K.p.c.
O żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków oraz o zwrocie nakładów z majątku odrębnego na majątek wspólny sąd orzeka wyłącznie na wniosek zgłoszony w postępowaniu w pierwszej instancji.
Należy podkreślić, że w związku z unormowaniem zawartym w art. 383, niedopuszczalne jest zgłoszenie żądania ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym dopiero w postępowaniu apelacyjnym (por. postanowienie SN z 27 maja 1998 r., I CKN 730/97, OSNC 1998, nr 12, poz. 221).
Jest zasadą, że podział majątku wspólnego obejmuje składniki należące do tego majątku w dacie ustania wspólności oraz istniejące w chwili dokonywania podziału. Mówiąc inaczej, rozliczeniu podlega całość stosunków majątkowych między małżonkami według stanu na dzień ustania wspólności ustawowej, natomiast przedmiotem podziału pozostaje stan czynny masy majątkowej w czasie orzekania o podziale (por. np. postanowienie SN z 27 sierpnia 1979 r., III CRN 137/79, OSNCP 1980, nr 2, poz. 33, uzasadnienie uchwały SN z 19 maja 1989 r., III CZP 52/89, OSNCP 1990, nr 4-5, poz. 60 albo uzasadnienie postanowienia SN z 7 kwietnia 1994 r., III CZP 41/94, Biul. SN 1994, nr 5, s. 22).
We wniosku o podział majątku wspólnego po ustaniu ustawowej wspólności małżeńskiej należy powołać - i udokumentować - podstawę ustania wspólności oraz wskazać majątek, który ma być przedmiotem podziału. W wypadku, gdy w skład majątku wspólnego wchodzi nieruchomość, należy przedstawić dowody stwierdzające, że stanowi ona dorobek małżonków. Dowodami tymi są najczęściej wypisy z ksiąg wieczystych oraz odpisy orzeczeń sądowych lub innych organów (patrz uwagi do art. 607 i 617 w zw. z art. 680).
W przedmiocie ustalenia nierównych udziałów sąd orzeka - pozytywnie lub negatywnie - w sentencji postanowienia co do istoty sprawy albo w postanowieniu wstępnym.